Ανάμεσα στις βασικές αρχές που περιέγραψε ο Bert Hellinger, η ισορροπία ανάμεσα στο δούναι και το λαβείν αποτελεί μία από τις πιο ουσιαστικές για την κατανόηση των ανθρώπινων σχέσεων. Η αρχή αυτή δεν αναφέρεται σε μια λογιστική καταμέτρηση του ποιος έδωσε περισσότερα και ποιος λιγότερα. Αναφέρεται στη φυσική τάση κάθε ώριμης σχέσης να αναζητά μια δυναμική ισορροπία ανάμεσα στην προσφορά και στη λήψη.
Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς να δίνει, αλλά ούτε και χωρίς να λαμβάνει. Κάθε σχέση εξελίσσεται μέσα από μια συνεχή ανταλλαγή. Όταν αυτή η ανταλλαγή διακόπτεται ή γίνεται μονόπλευρη, η σχέση αρχίζει σταδιακά να χάνει τη ζωντάνια της.
Ο Hellinger παρατήρησε ότι, στις σχέσεις μεταξύ ενηλίκων, κάθε πράξη προσφοράς δημιουργεί μια φυσική τάση στον άλλον να ανταποκριθεί. Η ανταπόδοση δεν αποτελεί υποχρέωση ούτε ηθικό καθήκον· είναι μια κίνηση που βοηθά τη σχέση να παραμείνει ζωντανή και αμοιβαία.
Αν ένας άνθρωπος δίνει συνεχώς χωρίς να επιτρέπει στον άλλον να προσφέρει, η σχέση μετατρέπεται εύκολα σε σχέση εξάρτησης. Εκείνος που μόνο δίνει μπορεί να αισθανθεί ανώτερος ή αναντικατάστατος, ενώ εκείνος που μόνο λαμβάνει μπορεί να βιώσει ενοχή, αδυναμία ή την αίσθηση ότι δεν μπορεί ποτέ να ανταποδώσει όσα έλαβε.
Αντίστοιχα, όταν κάποιος λαμβάνει διαρκώς χωρίς να προσφέρει, η σχέση σταδιακά χάνει την ισορροπία της. Η αμοιβαιότητα αποτελεί έναν από τους παράγοντες που επιτρέπουν στους δύο ανθρώπους να παραμένουν ισότιμοι μέσα στη σχέση.
Η ισορροπία δεν σημαίνει ισότητα
Η ισορροπία που περιγράφει ο Hellinger δεν ταυτίζεται με την απόλυτη ισότητα. Οι άνθρωποι δεν μπορούν ούτε χρειάζεται να μετρούν κάθε πράξη φροντίδας ή κάθε προσφορά.
Σημασία έχει να υπάρχει μια συνολική αίσθηση ότι και οι δύο συμμετέχουν ενεργά στη σχέση και ότι κανείς δεν παραμένει μόνιμα μόνο στη θέση εκείνου που δίνει ή μόνο στη θέση εκείνου που λαμβάνει.
Η ισορροπία είναι δυναμική. Μεταβάλλεται καθώς αλλάζουν οι ανάγκες, οι συνθήκες ζωής και οι δυνατότητες των ανθρώπων.
Η διαφορετική περίπτωση της σχέσης γονέα και παιδιού
Η αρχή του δούναι και λαβείν δεν εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις σχέσεις.
Στη σχέση γονέα και παιδιού δεν υπάρχει συμμετρία. Οι γονείς δίνουν τη ζωή, την προστασία, τη φροντίδα και τους πόρους που χρειάζεται το παιδί για να αναπτυχθεί. Το παιδί δεν μπορεί να ανταποδώσει ισότιμα αυτά που έλαβε.
Για τον Hellinger, η προσπάθεια ενός παιδιού να «ξεπληρώσει» τους γονείς του συχνά οδηγεί σε αντιστροφή των ρόλων και διαταράσσει τη φυσική τάξη της σχέσης.
Η υγιής συνέχεια δεν βρίσκεται στην επιστροφή προς τα πίσω, αλλά στην κίνηση προς τα εμπρός. Το παιδί τιμά όσα έλαβε όχι επιστρέφοντάς τα στους γονείς του, αλλά μεταφέροντας τη ζωή και τη φροντίδα στις επόμενες γενιές ή εκφράζοντας δημιουργικά όσα έλαβε μέσα στη δική του ζωή.
Και στις σχέσεις αγάπης;
Στις σχέσεις των ενηλίκων η ισορροπία αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Ο Hellinger παρατηρούσε ότι μια σχέση ενισχύεται όταν κάθε πράξη αγάπης βρίσκει, αργά ή γρήγορα, μια αντίστοιχη κίνηση από τον άλλον. Μάλιστα, πρότεινε ότι η ανταπόδοση δεν χρειάζεται να είναι ίση, αλλά ελαφρώς μεγαλύτερη. Όταν κάποιος λαμβάνει αγάπη και προσφέρει λίγο περισσότερη, δημιουργείται ένας θετικός κύκλος αμοιβαίας ενίσχυσης της σχέσης.
Το ίδιο, όμως, ισχύει και στις δύσκολες στιγμές. Όταν ένας άνθρωπος πληγώνει τον άλλον, η απάντηση που διατηρεί τη σχέση δεν είναι ούτε η παθητική υποχώρηση ούτε η δυσανάλογη εκδίκηση. Μια αναλογική αντίδραση, που θέτει όρια χωρίς να επιδιώκει την ταπείνωση του άλλου, μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση της ισορροπίας.
Μια αρχή που χρειάζεται διάκριση
Η αρχή του δούναι και λαβείν δεν αποτελεί επιστημονικό νόμο ούτε εφαρμόζεται μηχανικά σε κάθε ανθρώπινη σχέση. Πρόκειται για μια θεραπευτική παρατήρηση που διατύπωσε ο Hellinger μέσα από την εργασία του με οικογένειες και ομάδες.
Στην πράξη, κάθε σχέση έχει τη δική της ιστορία, τις δικές της ανάγκες και τις δικές της ιδιαιτερότητες. Για τον λόγο αυτό, η αρχή αυτή δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως κανόνας αξιολόγησης ή ως μέτρο απόδοσης ευθυνών. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως ένας χρήσιμος φακός για να διερευνήσουμε αν μια σχέση χαρακτηρίζεται από αμοιβαιότητα, σεβασμό και ισορροπία ή αν κάποιος έχει εγκλωβιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα μόνο στη θέση εκείνου που δίνει ή μόνο στη θέση εκείνου που λαμβάνει.
Βιβλιογραφία
Hellinger, B. (1998). Love’s Hidden Symmetry: What Makes Love Work in Relationships. Phoenix, AZ: Zeig, Tucker & Theisen.
Το σημαντικότερο έργο του Hellinger για τις οικογενειακές αναπαραστάσεις. Περιλαμβάνει την έννοια της ισορροπίας μεταξύ δούναι και λαβείν, τις Τάξεις της Αγάπης και παραδείγματα από θεραπευτικές συνεδρίες.
Hellinger, B. (2001). Acknowledging What Is: Conversations with Bert Hellinger. Phoenix, AZ: Zeig, Tucker & Theisen.
Αναλύει τη φαινομενολογική στάση, τις θεραπευτικές κινήσεις και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την ισορροπία στις ανθρώπινες σχέσεις.
Hellinger, B. (1999). Orders of Love: A Guide to Family Constellations. Phoenix, AZ: Zeig, Tucker & Theisen.
Το βασικό θεωρητικό έργο του Hellinger, όπου παρουσιάζονται αναλυτικά οι «Τάξεις της Αγάπης», το δικαίωμα του ανήκειν, η ιεραρχία και η ισορροπία ανάμεσα στο δούναι και λαβείν.
Boszormenyi-Nagy, I., & Spark, G. M. (1973). Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy. New York: Harper & Row.
Θεμελιώδες έργο της οικογενειακής θεραπείας. Η έννοια της αμοιβαιότητας (reciprocity) και της σχεσιακής δικαιοσύνης επηρέασε σημαντικά τη σκέψη του Hellinger σχετικά με το δούναι και λαβείν.
Boszormenyi-Nagy, I. (1986). Between Give and Take: A Clinical Guide to Contextual Therapy. New York: Brunner/Mazel.
Αναπτύσσει σε βάθος την έννοια της ισορροπίας μεταξύ προσφοράς και λήψης, της εμπιστοσύνης και της ηθικής διάστασης των οικογενειακών σχέσεων.
Satir, V. (1988). The New Peoplemaking. Palo Alto, CA: Science and Behavior Books.
Παρουσιάζει τη σημασία της αμοιβαιότητας, της επικοινωνίας και της ισότιμης σχέσης μέσα στην οικογένεια, έννοιες που αποτέλεσαν μέρος του θεωρητικού υπόβαθρου της Συστημικής Αναπαράστασης.
