Πρώιμη στέρηση, συναισθηματική πείνα και η θεραπευτική δυνατότητα της ψυχοθεραπευτικής συμμαχίας.
Εισαγωγή
Στην ψυχοδυναμική σκέψη, το μωρό δεν γεννιέται μόνο με βιολογικές ανάγκες, αλλά και με μια βαθιά υπαρξιακή πείνα: την ανάγκη να κρατηθεί, να γίνει αντιληπτό και να βιωθεί ως επιθυμητό. Όταν μιλάμε για «πεινασμένα μωρά», δεν αναφερόμαστε απλώς στην έλλειψη τροφής, αλλά κυρίως στην απουσία συναισθηματικής θρέψης και στη στέρηση μιας επαρκούς, ζωντανής σχέσης με τον Άλλον.
Τα πεινασμένα μωρά δεν είναι μόνο βρέφη.
Είναι όλα εκείνα τα κομμάτια μέσα μας που έμειναν να περιμένουν.
Είναι οι ανάγκες που δεν ακούστηκαν,
τα βλέμματα που δεν συναντήθηκαν,
τα «είμαι εδώ» που δεν ειπώθηκαν ποτέ.
Κλαίνε σιωπηλά μέσα στο σώμα.
Ζητούν επαφή, όχι τροφή.
Ζητούν χώρο, όχι λύσεις.
Ζητούν κάποιον να μείνει, όχι να διορθώσει.
Όταν αυτά τα πρώιμα κομμάτια δεν τρέφονται με παρουσία, μεγαλώνουν πεινασμένα και ζητούν αλλιώς: μέσα από εξάρτηση, θυμό, υπερπροσπάθεια, ανάγκη ελέγχου ή αγάπης χωρίς όρια. Η ψυχοδυναμική θεωρία μας δείχνει ότι πίσω από πολλές ενήλικες υπερβολές κρύβεται ένα πεινασμένο μωρό — ένα μέρος του εαυτού που δεν βρήκε ποτέ αρκετό χώρο για να υπάρξει.
Η πείνα ως πρωταρχική ψυχική εμπειρία
Freud και η στοματική φάση
Στον Freud (1905), η στοματική φάση αποτελεί το πρώτο στάδιο της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης. Το στόμα δεν είναι μόνο όργανο λήψης τροφής, αλλά το πρώτο μέσο σχέσης με τον κόσμο. Η εμπειρία της σίτισης εμπεριέχει εγγύτητα, ρύθμιση του άγχους και συναισθηματική ασφάλεια.
Όταν αυτή η εμπειρία διαταράσσεται —μέσω συναισθηματικής απουσίας, ασυνέπειας ή πρόωρης ματαίωσης— η πείνα εγγράφεται στο ψυχικό όργανο. Το άτομο μπορεί να καθηλωθεί στη στοματική ανάγκη και να αναζητά διαρκώς αυτό που έλειψε, όχι ως επιθυμία αλλά ως ανάγκη επιβίωσης.
Melanie Klein: εσωτερικά αντικείμενα και ψυχική πείνα
Η Melanie Klein (1946) εισάγει τη θεωρία των αντικειμενοτρόπων σχέσεων και περιγράφει το «στήθος» ως το πρώτο αντικείμενο σχέσης. Όταν το βρέφος βιώνει επαρκή και προβλέψιμη φροντίδα, εσωτερικεύει το «καλό αντικείμενο». Όταν όμως η εμπειρία είναι ματαιωτική ή ασυνεπής, εσωτερικεύεται το «κακό αντικείμενο».
Το πεινασμένο μωρό, σε αυτό το πλαίσιο, δεν μπορεί να ενοποιήσει τις εμπειρίες του. Η πείνα μετατρέπεται σε άγχος, επιθετικότητα ή απόσυρση, και αργότερα σε δυσκολία σχέσης με τον εαυτό και τους άλλους.
Winnicott και η συναισθηματική θρέψη
Holding και Ψευδής Εαυτός
Ο Donald Winnicott (1960, 1965) μετατοπίζει την ψυχοδυναμική σκέψη από την ενόρμηση στη σχέση. Η έννοια του holding περιγράφει το ψυχικό κράτημα που επιτρέπει στο βρέφος να νιώσει ασφαλές μέσα στο σώμα και στον κόσμο.
Όταν το κράτημα αυτό αποτυγχάνει, το παιδί αναγκάζεται να προσαρμοστεί πρόωρα, δημιουργώντας έναν Ψευδή Εαυτό. Τα πεινασμένα μωρά, σε αυτό το πλαίσιο, είναι εκείνα που έμαθαν να μην ζητούν, να μην χρειάζονται, να επιβιώνουν χωρίς να θρέφονται συναισθηματικά.
Θεωρία δεσμού: Bowlby και εσωτερικά μοντέλα σχέσης
Ο Bowlby (1969) υποστηρίζει ότι η ποιότητα του πρώιμου δεσμού διαμορφώνει τα εσωτερικά μοντέλα σχέσης. Όταν ο φροντιστής δεν είναι διαθέσιμος ή προβλέψιμος, το παιδί μαθαίνει ότι ο Άλλος δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του.
Το πεινασμένο μωρό εσωτερικεύει έναν κόσμο όπου η ανάγκη ισοδυναμεί με κίνδυνο και η εγγύτητα με απώλεια.
Το πεινασμένο μωρό στον ενήλικα
Στην ενήλικη ζωή, η πρώιμη συναισθηματική πείνα εκδηλώνεται ως αίσθηση κενού, δυσκολία ορίων, φόβος εγκατάλειψης ή έντονη ανάγκη συγχώνευσης. Ο André Green (1983) περιγράφει τη «νεκρή μητέρα» ως μια εμπειρία συναισθηματικής απουσίας που αφήνει πίσω της μια ψυχική ερημιά, όπου η επιθυμία παγώνει.
Κάθε ενήλικη υπερβολή —στην αγάπη, στην εργασία, στον έλεγχο— συχνά καλύπτει ένα πεινασμένο μωρό από κάτω.
Η θεραπευτική σχέση ως επανόρθωση
Η ψυχοδυναμική θεραπεία δεν επιδιώκει να κάνει το πεινασμένο μωρό να σωπάσει. Δημιουργεί έναν χώρο όπου η πείνα μπορεί να υπάρξει χωρίς να καταστρέφει. Μέσα από τη σταθερότητα της θεραπευτικής σχέσης, την αντοχή της μεταβίβασης και την παρουσία χωρίς βιασύνη, το πεινασμένο μωρό βρίσκει για πρώτη φορά κάποιον που μένει. Η θεραπεία δεν είναι να κάνουμε το πεινασμένο μωρό να σωπάσει.
Είναι να το κρατήσουμε.
Τότε το κλάμα γίνεται ανάσα.
Η πείνα γίνεται σχέση.
Και το κομμάτι εκείνο του εαυτού που περίμενε για χρόνια,
επιτέλους, ξεκουράζεται.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Freud, S. (1905). Three Essays on the Theory of Sexuality
- Klein, M. (1946). Notes on Some Schizoid Mechanisms
- Winnicott, D. W. (1960). The Theory of the Parent-Infant Relationship
- Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment
- Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment
- Green, A. (1983). The Dead Mother
- Ogden, T. (1986). The Matrix of the Mind
