Εισαγωγή
Υπάρχουν άνθρωποι που ζουν με απόλυτη αίσθηση καθήκοντος, που φροντίζουν τα πάντα να είναι “στη θέση τους”, που νιώθουν ασφάλεια μόνο όταν έχουν τον πλήρη έλεγχο. Για τον ψυχαναγκαστικό τύπο προσωπικότητας, η τελειότητα δεν είναι πολυτέλεια – είναι όρος επιβίωσης.
Πίσω όμως από την πειθαρχία και την οργάνωση, κρύβεται συχνά ένας βαθύς φόβος για το χάος, την απώλεια και την ενοχή.
Ψυχοδυναμική Προέλευση
Σύμφωνα με τον Sigmund Freud, ο ψυχαναγκαστικός χαρακτήρας διαμορφώνεται στο πρωκτικό στάδιο της ανάπτυξης (2–4 ετών), όταν το παιδί μαθαίνει να ελέγχει τις σωματικές του λειτουργίες και ταυτόχρονα να σχετίζεται με την εξουσία και τα όρια.
Η αυστηρή ή επικριτική γονεϊκή στάση μπορεί να οδηγήσει το παιδί να εσωτερικεύσει την ανάγκη για έλεγχο, πειθαρχία και ακρίβεια ως τρόπο να εξασφαλίσει αποδοχή και αγάπη. Έτσι, ο ενήλικος ψυχαναγκαστικός μαθαίνει να περιορίζει τις παρορμήσεις του, να υπερεπενδύει στη λογική και να κρατά τα συναισθήματά του υπό αυστηρή επιτήρηση.
Ο Freud περιέγραψε τρία κύρια γνωρίσματα του ψυχαναγκαστικού χαρακτήρα: ακρίβεια, τάξη και οικονομία (Freud, 1908). Αυτά τα στοιχεία λειτουργούν ως ασπίδες απέναντι στο ασυνείδητο άγχος και την ενοχή.
Ψυχοδυναμικοί Μηχανισμοί
Η εσωτερική σύγκρουση του ψυχαναγκαστικού ατόμου αφορά τη μάχη ανάμεσα στο καθήκον και την επιθυμία.
Οι ασυνείδητες παρορμήσεις – θυμός, σεξουαλικότητα, ανάγκη για ελευθερία – μεταμφιέζονται σε τελειοθηρία, εργασιομανία ή καταναγκαστική ανάγκη για έλεγχο.
Οι κυρίαρχοι μηχανισμοί άμυνας είναι η αντίδραση διαμόρφωσης (reaction formation) και η μετατόπιση (displacement): το άτομο μπορεί να είναι υπερβολικά ευγενικό, καθαρό ή σχολαστικό για να “αντισταθμίσει” ασυνείδητες επιθετικές ή απείθαρχες τάσεις.
Οι Σχέσεις και η Συναισθηματική Ζωή
Οι διαπροσωπικές σχέσεις συχνά χαρακτηρίζονται από υπευθυνότητα, ακαμψία και δυσκολία χαλάρωσης.
Το άτομο φοβάται να δείξει ευαλωτότητα ή να παραδοθεί στη ροή των συναισθημάτων του, γιατί αυτό θα σήμαινε “χάος”.
Στις σχέσεις μπορεί να εμφανίζεται κριτικό, αποστασιοποιημένο ή υπερβολικά ελεγκτικό, ενώ εσωτερικά βασανίζεται από ενοχή και φόβο αποτυχίας.
Πίσω από την πειθαρχία, υπάρχει συχνά ένα ευαίσθητο παιδί που προσπαθεί να μην κάνει λάθος για να μη χάσει την αγάπη.
Η Θεραπευτική Προσέγγιση
Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία στοχεύει στη σταδιακή αποδόμηση των άκαμπτων αμυνών και στην κατανόηση του ρόλου του ελέγχου στη ζωή του ατόμου.
Μέσα στη θεραπευτική σχέση, ο ψυχαναγκαστικός μπορεί να βιώσει την εμπειρία της αποδοχής χωρίς όρους – μια εμπειρία που σταδιακά απελευθερώνει τη χαρά, τη φαντασία και τη δημιουργικότητα που είχαν παγιδευτεί μέσα στην τελειοθηρία.
Η θεραπεία δεν επιδιώκει να καταργήσει την οργάνωση ή τη λογική, αλλά να τις επανασυνδέσει με τη ζωντάνια και το συναίσθημα, ώστε ο άνθρωπος να νιώσει ελεύθερος να είναι ατελής και ανθρώπινος.
Προτεινόμενη Βιβλιογραφία
Freud, S. (1908). Character and Anal Erotism.
Fenichel, O. (1945). The Psychoanalytic Theory of Neurosis. New York: Norton.
Reich, W. (1933). Character Analysis. New York: Farrar, Straus and Giroux.
McWilliams, N. (1994). Psychoanalytic Diagnosis. New York: Guilford Press.
Shapiro, D. (1965). Neurotic Styles. New York: Basic Books.
