Εισαγωγή
Η σχιζοειδής προσωπικότητα αποτελεί έναν από τους πιο παρεξηγημένους τύπους προσωπικότητας, καθώς συνδέεται συχνά με αποστασιοποίηση, ψυχρότητα ή εσωστρέφεια. Ωστόσο, η ψυχοδυναμική θεωρία αποκαλύπτει ότι πίσω από αυτή τη φαινομενική ψυχρότητα κρύβεται ένας βαθύς εσωτερικός κόσμος, πλούσιος σε φαντασία, ευαισθησία και ανάγκη για σύνδεση. Το σχιζοειδές άτομο δεν απορρίπτει τη σχέση· την φοβάται και ταυτόχρονα την ποθεί.
Θεμελιώδεις έννοιες
Η σχιζοειδής δομή, όπως περιγράφηκε από τους Fairbairn (1940) και Guntrip (1968), έχει τις ρίζες της σε πρώιμες εμπειρίες σχέσης με τη μητέρα ή τον πρωταρχικό φροντιστή. Το παιδί βιώνει έναν συναισθηματικά απορριπτικό ή υπερδιεισδυτικό γονέα, γεγονός που το οδηγεί σε απόσυρση από τη σχέση προκειμένου να προστατεύσει τον εαυτό του από ψυχικό πόνο.
Αναπτύσσει έτσι έναν διπλό εσωτερικό κόσμο:
Έναν φαντασιωτικό, εσωτερικό κόσμο, πλούσιο και ζωντανό, όπου μπορεί να διατηρεί την αίσθηση του εαυτού με ασφάλεια.
Έναν εξωτερικό κόσμο, τον οποίο βιώνει ως απειλητικό, ψυχρό ή εισβολικό.
Η απόσυρση λοιπόν δεν είναι αδιαφορία, αλλά μηχανισμός άμυνας ενάντια στην πιθανότητα συναισθηματικού τραυματισμού.
2. Ψυχοδυναμική ερμηνεία
Η Melanie Klein (1946) τόνισε ότι το σχιζοειδές άτομο συχνά παραμένει παγιδευμένο στην σχιζοπαρανοειδή θέση, όπου οι εσωτερικές αναπαραστάσεις είναι διαχωρισμένες σε “καλές” και “κακές”. Ο φόβος της συγχώνευσης με τον “κακό” αντικείμενο προκαλεί την ανάγκη για απόσυρση και διατήρηση της απόστασης.
Ο W. R. D. Fairbairn μετέφερε την έμφαση από τα ένστικτα στις σχέσεις με τα εσωτερικά αντικείμενα, περιγράφοντας τη σχιζοειδή δομή ως αποτέλεσμα διχοτόμησης του Εγώ. Το άτομο διαχωρίζει ένα “λιμπιντικό Εγώ” (που επιθυμεί τη σχέση) από ένα “αντιλιμπιντικό Εγώ” (που αποσύρεται για να προστατευθεί).
Ο Harry Guntrip (1968) προχώρησε βαθύτερα, υποστηρίζοντας ότι ο σχιζοειδής ζει σε διπλή ύπαρξη: συμμετέχει μερικώς στην εξωτερική πραγματικότητα, αλλά το κύριο μέρος της ψυχικής του ζωής βρίσκεται στον εσωτερικό κόσμο. Αυτό εξηγεί την εσωστρέφεια, τη φαντασία, τη δημιουργικότητα αλλά και την υπαρξιακή μοναξιά που τον χαρακτηρίζουν.
3. Η σχέση με τον θεραπευτή
Στην ψυχοθεραπεία, η σχιζοειδής προσωπικότητα μπορεί να εμφανίζεται αποστασιοποιημένη, πνευματικοποιημένη ή υπερ-αναλυτική. Η θεραπευτική σχέση συχνά βιώνεται ως απειλητική λόγω του φόβου απορρόφησης ή εγκατάλειψης.
Ο Donald Winnicott (1965) υπογράμμισε τη σημασία του “χώρου δυνητικής σχέσης” (transitional space), όπου το άτομο μπορεί να έρθει σε επαφή χωρίς να αισθάνεται εισβολή. Ο θεραπευτής χρειάζεται να αντέξει τη σιωπή, τη φαινομενική απόσταση και να προσφέρει μια “αρκετά καλή παρουσία”, μέσα στην οποία ο σχιζοειδής θα τολμήσει σταδιακά να σχετιστεί.
4. Εμπειρία του Εαυτού
Στον σχιζοειδή, ο Εαυτός βιώνεται ως εύθραυστος. Η επαφή με το συναίσθημα είναι συχνά απειλητική, καθώς συνδέεται με την πιθανότητα απώλειας ελέγχου ή ψυχικού πόνου. Έτσι, το άτομο προτιμά τη σκέψη αντί του συναισθήματος, τη φαντασία αντί της πράξης, την παρατήρηση αντί της συμμετοχής.
Παρόλα αυτά, ο εσωτερικός του κόσμος είναι πλούσιος, συχνά καλλιτεχνικός ή φιλοσοφικός. Η δημιουργικότητα λειτουργεί ως ασφαλές πεδίο έκφρασης, όπου μπορεί να σχετιστεί με τον κόσμο χωρίς να απειλείται.
5. Ψυχοθεραπευτική προσέγγιση
Η θεραπεία στοχεύει όχι στο να “ανοίξει” το άτομο βίαια προς τον κόσμο, αλλά στο να αναγνωρίσει και να τιμήσει την ανάγκη του για απόσταση και ταυτόχρονα να αναπτύξει εμπιστοσύνη στη σχέση.
Η στάση του θεραπευτή χρειάζεται να είναι:
Μη διεισδυτική αλλά σταθερή.
Αποδεκτική της μοναχικότητας του θεραπευόμενου.
Ενσυναισθητική, αλλά χωρίς υπερβολική συναισθηματική φόρτιση.
Η θεραπευτική διαδικασία συχνά είναι μακρόχρονη και λεπτή, με μικρές αλλά σημαντικές μετακινήσεις προς τη σύνδεση.
6. Συμπέρασμα
Η σχιζοειδής προσωπικότητα δεν είναι έλλειψη συναισθήματος, αλλά υπερευαισθησία στην απόρριψη και την εισβολή. Είναι ένας τρόπος ύπαρξης που αναζητά τη σύνδεση χωρίς απώλεια του εαυτού.
Η ψυχοδυναμική κατανόηση μάς καλεί να δούμε πίσω από τη σιωπή, να αναγνωρίσουμε τον φόβο και την ανάγκη για οικειότητα, και να προσφέρουμε τον χώρο όπου ο άνθρωπος αυτός μπορεί, με τον δικό του ρυθμό, να “επιστρέψει” στον κόσμο.
Βιβλιογραφία
Fairbairn, W. R. D. (1940). Schizoid factors in the personality. International Journal of Psycho-Analysis, 21, 34–39.
Guntrip, H. (1968). Schizoid Phenomena, Object Relations and the Self. London: Hogarth Press.
Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27, 99–110.
Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. London: Hogarth Press.
Masterson, J. F. (1993). The Emerging Self: A Developmental, Self and Object Relations Approach to the Treatment of the Closet Narcissistic Disorder of the Self. New York: Brunner/Mazel.
Seinfeld, J. (1991). The Empty Core: An Object Relations Approach to Psychotherapy of the Schizoid Personality. Northvale, NJ: Jason Aronson.
McWilliams, N. (2011). Psychoanalytic Diagnosis: Understanding Personality Structure in the Clinical Process. 2nd ed. New York: Guilford Press.
