fbpx
 

Carl Jung: Αρχέτυπο Περσόνα, η κοινωνικά αποδεκτή μάσκα μας

Carl Jung: Αρχέτυπο Περσόνα, η κοινωνικά αποδεκτή μάσκα μας

Carl Jung: Αρχέτυπο Περσόνα, η κοινωνικά αποδεκτή μάσκα μας

Η περσόνα είναι ένα περίπλοκο σύστημα σχέσεων μεταξύ της ατομικής συνείδησης και της κοινωνίας, αρκούντως ένα είδος μάσκας, σχεδιασμένο αφενός να κάνει μια ορισμένη εντύπωση στους άλλους και αφετέρου να κρύψει την αληθινή φύση του ατόμου. ("Οι σχέσεις μεταξύ του Εγώ και του ασυνείδητου" (1928). Στο CW 7: Δύο Δοκίμια για την Αναλυτική Ψυχολογία. P.305)

Τι είναι η Περσόνα ;

Το αρχέτυπο της Περσόνα είναι η δημόσια εικόνα μας. Η αρχική λέξη περσόνα σημαίνει μάσκα, οπότε είναι η μάσκα που φοράμε όταν επικοινωνούμε με άλλους ανθρώπους  για να επιβάλλουμε μια εικόνα ή ένα ρόλο π.χ. πατέρας, μητέρα, προϊστάμενος, ιερέας, καλλιτέχνης, επίσημος, πρόεδρος κλπ. Αυτοί οι ρόλοι αποτελούν γενικά αναμενόμενους και αποδεκτούς τρόπους λειτουργίας στη συγκεκριμένη κουλτούρα. Συχνά περιλαμβάνοντας ακόμα κι ένα ιδιαίτερο στυλ στο ντύσιμο και στη συμπεριφορά. Το αναπτυσσόμενο Εγώ επιλέγει διάφορους ρόλους, ενσωματώνοντάς τους λιγότερο ή περισσότερο στην κυρίαρχη Εγώ -ταυτότητα. Η περσόνα είναι συνεπώς το αποτέλεσμα της κοινωνικής μας προσαρμογής, και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην αλληλεπίδραση με τους άλλους.

Η Περσόνα μπορεί να είναι υπερβολική, δηλαδή, μπορεί να προτείνει μια προσωπικότητα που δεν έχει τίποτα φυσικό, αλλά είναι με κάποιο τρόπο, τυποποιημένη. Αυτό συμβαίνει συνήθως με τους πολιτικούς, τα αστέρια των μέσων ενημέρωσης, και με όποιον ισχυρίζεται ότι έχει έναν ιδιαίτερο ρόλο στην κοινωνική ζωή.

Αν η Περσόνα είναι υπερβολική, τότε η αυθεντική μας προσωπικότητα μπορεί να κρύβεται πίσω από αυτή τη μάσκα και πρακτικά να είναι μη αναγνωρίσιμη.

Η διαδικασία εξατομίκευσης ξεκινά από την εξερεύνηση  της περσόνα της κοινωνικής μάσκας, προσπαθώντας να σπάσει την τεχνητή σύμβαση μέσω της συνειδητοποίησης της παρουσίας και της λειτουργίας της, και την εξασθένιση του συχνά καταπιεστικού – επιτακτικού της χαρακτήρα.

 

Η περσόνα διευκολύνει την κοινωνική ενσωμάτωση:

Όταν η περσόνα ταιριάζει με τους ρόλους αυτούς  – που σημαίνει, όταν αληθινά αντικατοπτρίζει τις ικανότητες του Εγώ- διευκολύνει τη φυσιολογική κοινωνική ενσωμάτωση. Ο γιατρός που φορά τη άσπρη ρόμπα, και ψυχολογικά “φορά” το χαρακτήρα του καθηγητή ιατρικής, έχει ευκολότερα τη δυνατότητα να εκτελεί αναγκαία (και ενδεχομένως αμήχανα) εξετάσεις της σωματικής λειτουργίας του ασθενή (η αντίστροφη περσόνα είναι αυτή που έχουν οι γιατροί, όταν και αυτοί αρρωσταίνουν, με τη συνήθη, στο γιατρό, αμηχανία). Το υγιές Εγώ μπορεί λιγότερο ή περισσότερο να υιοθετήσει επιτυχώς διαφορετικούς ρόλους χαρακτήρα, ανάλογα με τις κατάλληλες ανάγκες της κάθε περίστασης. Η περσόνα είναι το σύστημα προσαρμογής του ατόμου ή του τρόπου με τον οποίο αναλαμβάνει την αντιμετώπιση του κόσμου.

Οι δυσλειτουργίες της περσόνα:

Πολλές φορές υπάρχουν δυσλειτουργίες της περσόνα και τότε βοηθάει πολύ η  ψυχοθεραπευτική παρέμβαση.

Τρεις είναι οι πιο συνηθισμένες: 
1) υπερβολική ανάπτυξη της περσόνα,
2) ανεπαρκής ανάπτυξη της περσόνα
3) ταύτιση με την περσόνα, σε τέτοια έκταση ώστε το Εγώ λανθασμένα να αισθάνεται ότι είναι ολόιδιο με τον βασικό κοινωνικό του ρόλο.

Πως μας επηρεάζει η υπερβολική ανάπτυξη της περσόνα;

Κέντρο Έντεχνης Δράσης και Θεραπείας
Εαυτός Έντεχνη Δράση

Η υπερβολική ανάπτυξη της περσόνα μπορεί να παράγει μια προσωπικότητα η οποία αισθάνεται ακριβώς τους κοινωνικούς ρόλους, όμως αφήνει τον άλλο με την αίσθηση ότι δεν υπάρχει πραγματικό άτομο “μέσα” της. 

Η ανεπαρκής ανάπτυξη της περσόνα παράγει μια προσωπικότητα που είναι άκρως ευάλωτη στην πιθανότητα της απόρριψης και του πληγώματος, ή είναι “στραγγισμένη” από τα άτομα που σχετίζεται. Οι συνήθεις μορφές της ατομικής ή ομαδικής ψυχοθεραπείας προσφέρουν μεγάλη βοήθεια σε αυτές τις συνθήκες. 

Η ταύτιση με την περσόνα είναι ένα πιο σοβαρό πρόβλημα στο οποίο υφίσταται μια ανεπαρκής αίσθηση ότι το Εγώ έχει αποχωριστεί από τον κοινωνικό ρόλο της περσόνα, έτσι ώστε οτιδήποτε απειλεί τον κοινωνικό ρόλο λαμβάνεται ως άμεση απειλή στην ακεραιότητα του ίδιου του Εγώ.

 Ένα παράδειγμα γι’ αυτό είναι το σύνδρομο της “άδειας φωλιάς” που προκαλεί, ανία και κατάθλιψη. Όταν κάποιου το παιδί φεύγει από το σπίτι-προδίδει μια υπερ-ταύτιση με το χαρακτήρα του γονεϊκού ρόλου και μπορεί να εμφανιστεί και στους άντρες και στις γυναίκες. Το άτομο που αισθάνεται άδειο και έρμαιο εκτός του εργασιακού του χώρου, έχει χρησιμοποιήσει λανθασμένα την περσόνα που αρμόζει στη δουλειά ή το επάγγελμα και έχει αποτύχει να καλλιεργήσει μια πιο διευρυμένη αίσθηση της ταυτότητας και επάρκειας. 

Η περσόνα σαν ρόλος Εγώ:

Οι ρόλοι της Περσόνα που λαμβάνονται υπόψη ως «μάσκες» παίρνουν μια αρνητική σημασία σε αντίθεση με την «αληθινή» προσωπικότητα που βιώνεται από το εγώ («θέλω απλά να είμαι ο εαυτός μου»); Αυτή είναι μια παρανόηση της λειτουργίας της Περσόνα. Η Περσόνα είναι απλά μια δομή για να συσχετιστούμε με την κατάσταση της συλλογικής συνείδησης, ανάλογη με την έννοια του ρόλου στην κοινωνική θεωρία. Το εγώ συνήθως γνωρίζει ότι μπορεί να ταυτιστεί ή να αποσυνδεθεί από ρόλους της περσόνα, ενώ δεν είναι γενικά πληροφορημένο ότι μπορεί επίσης να ταυτιστεί ή όχι με χαρακτήρες της σκιάς, οι οποίοι φαίνονται να αποτελούν μέρος του μη αποδεκτού εγώ. Η περσόνα δείχνει προαιρετική, η σκιά δείχνει ψυχαναγκαστική, παρόλο που και οι δύο είναι απλά ρόλοι εγω-ταυτότητας που συγκροτούνται με διαφορετικές εντάσεις, σε σχέση με άλλα δομικά στοιχεία της ψυχής. 

Πως εμφανίζεται η περσόνα στα όνειρα

Στα όνειρα, οι όψεις της περσόνα αναγνωρίζονται συχνά από το ντύσιμο (που μπορεί να φορεθεί ή να βγει) και από ρόλους, όπως παίζοντας ένα μέρος σε ένα δράμα. Η ταύτιση με την περσόνα μπορεί να οδηγήσει το εγώ να αισθανθεί ότι είναι άδειο ή «νεκρό» χωρίς να έχει ένα ρόλο να παίξει. Αυτό ήταν εντυπωσιακά εμφανές στο όνειρο ενός στρατιωτικού που βρήκε τον εαυτό του εκτός σκηνής, νεκρό με τη στολή του, ενώ όλοι οι άλλοι που είχαν μείνει στη σκηνή προχωρούσαν σε άλλες πλευρές της ζωής τους.

Οι συναισθηματικές πληγές_ Απόρριψη, έλεγχος, εγκατάλειψη

 Αντίστροφα, η απουσία της κατάλληλης ενδυμασίας ή η γύμνια σε ένα κοινωνικό περιβάλλον , είναι ένα ονειρικό μοτίβο που φαίνεται να υποδεικνύει μια ανεπαρκή περσόνα. Επομένως, όταν μια περσόνα αναγνωρίζεται σε ένα όνειρο, πρέπει να ιδωθεί σε σχέση με τις άλλες δομές που αναπαρίστανται στο όνειρο και να φανεί στην προοπτική ολόκληρης της μετακίνησης του ονείρου. 

Το αρχέτυπο της περσόνας σε ορθή λειτουργία

Όταν λειτουργεί καλά, η περσόνα απλά διευκολύνει τη δραστηριότητα του εγώ στην κοινωνική αλληλεπίδραση. Η περσόνα είναι επίσης το όχημα για τη μεταμόρφωση του εγώ: ασυνείδητα περιεχόμενα μπορεί πρώτα να βιώνονται μέσω ενός ρόλου της περσόνα και μετά να ενσωματωθούν στο εγώ ως μέρος της σιωπηλής λειτουργικής του ταυτότητας. Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα, όπως το να μάθει κανείς να παίζει πιάνο, αυτή η μετακίνηση από την περσόνα στη σιωπηλή δομή του εγώ είναι αρκετά ξεκάθαρη. Έτσι, πρώτα εξασκείται να παίζει πιάνο καταβάλλοντας τεράστια προσπάθεια, και μετά από κάποιο σημείο η δεξιότητα γίνεται αυτόματη και ασυνείδητη, παρόλο που μπορεί να ανακληθεί με συνειδητή επανάληψη. 

Η περσόνα δεν είναι από μόνη της θετική ή αρνητική, είναι ένα αρχέτυπο που μπορεί να μας βοηθήσει, στη διαδικασία εξατομίκευσης. Η διαδικασία εξατομίκευσης ξεκινά από αυτό το επίπεδο, από την κοινωνική μάσκα, προσπαθώντας να σπάσει την τεχνητή σύμβαση, μέσω της συνειδητοποίησης της παρουσίας και της λειτουργίας της. Μέσα από τη διαδικασία της ψυχοθεραπείας προσπαθούμε να εξασθενήσει ο συχνά καταπιεστικός-επιτακτικός χαρακτήρα της.

Επιμέλεια : Έντεχνη Δράση

  1. Τζέσικα Μαργαρίτη (Ψυχοθεραπεύτρια, Expressive arts Therapist, shamanic practitioner)
  2. Ιωάννης Μαρδάς  (Ολιστικός σύμβουλος Διατροφής, Chef, )